Αθήνα και Πειραιάς. Πειραιάς και Αθήνα. Δύο πόλεις που τις χωρίζουν λίγα χιλιόμετρα, αλλά τις διαφοροποιεί μια ολόκληρη αστική κουλτούρα. Για χρόνια, ο Πειραιάς ήταν συνώνυμος με το λιμάνι, τη ναυτιλία και τη βιομηχανική του ταυτότητα, ενώ συχνά «χανόταν» στη σκιά της πρωτεύουσας. Η σχέση του με τον πολιτισμό δεν είναι καινούριο στοιχείο. Η πόλη υπήρξε για δεκαετίες χαρακτηριστικό σκηνικό της νεότερης ελληνικής ιστορίας, με τη λαϊκή ζωή, τις γειτονιές, την Καστέλλα, το Πασαλιμάνι και την Τρούμπα να περνούν στη μουσική και τον κινηματογράφο. Άλλωστε, οι περισσότεροι, ειδικά όσοι βρισκόμαστε εκτός της ακτίνας του, έχουμε συνδέσει τον Πειραιά με κάτι λαϊκό ή παραδοσιακό. Από τα «Παιδιά του Πειραιά» του Μάνου Χατζιδάκι και τη Μελίνα Μερκούρη στο «Ποτέ την Κυριακή», μέχρι τη σημερινή άνθηση των εικαστικών και δημιουργικών χώρων, η πόλη διατηρεί μια δική της διαρκή σχέση με την Τέχνη.
Τελευταία, όμως, ο Πειραιάς αλλάζει. Παλιά κτίρια αποκτούν νέα ζωή, δημιουργικοί χώροι και σύγχρονες γκαλερί βρίσκουν τη θέση τους στην πόλη, ενώ η Τέχνη, η αρχιτεκτονική, το design και η γαστρονομία διαμορφώνουν ένα νέο αστικό τοπίο. Παύει να είναι ο τόπος απ’ όπου συνήθως πάμε να φύγουμε για ένα νησί και γίνεται προορισμός από μόνος του – και ίσως ο καλύτερος τρόπος για να καταλάβει κανείς αυτήν τη μετατόπιση είναι να περιπλανηθεί μέσα στις γειτονιές του.
H διαδρομή στον σύγχρονο Πειραιά δεν περνά από απομονωμένα νέα venues, αλλά μέσα από παλιές αποθήκες, εργαστήρια, μηχανουργεία και βιομηχανικά κελύφη που έχουν αρχίσει να αποκτούν διαφορετικό ρόλο καθώς η πόλη «ενηλικιώνεται», χωρίς να αποκόπτεται από τη μνήμη της. Δεν αναπαριστά μια άλλη εποχή, αλλά χτίζει σταδιακά τη δική της νέα ταυτότητα, φέροντας πάντα στο DNA της το χαρακτηριστικό παρελθόν της.
Στο κέντρο της πόλης, το Δημοτικό Θέατρο Πειραιά παραμένει ένα από τα σημαντικότερα πολιτιστικά της σημεία. Από την πρώτη του λειτουργία το 1895 μέχρι σήμερα, το νεοκλασικό κτίριο εξακολουθεί να φιλοξενεί παραστάσεις και δράσεις, κρατώντας ενεργή τη σχέση του Πειραιά με τη σκηνή και τον πολιτισμό.
Με μία επίσκεψη στον Άγιο Διονύσιο, αυτή η σχέση γίνεται πιο έντονη μέσα στον ίδιο τον αστικό χώρο. Το Pirée, από μια μικρή αποθήκη στο λιμάνι το 1994, εξελίχθηκε σε έναν πολυμορφικό χώρο όπου Τέχνη, design και πολιτισμός συναντιούνται, διατηρώντας ζωντανό το βιομηχανικό του αποτύπωμα. Λίγο πιο δίπλα, το .sympan συνεχίζει αυτήν τη λογική μέσα σε ένα παλιό μηχανουργείο του λιμανιού, όπου εκθέσεις, performances, workshops και φιλοξενία συνυπάρχουν. Βασισμένο στο προσωπικό σύμπαν του Κοσμά Καραβά, λειτουργεί σαν ένας «τρίτος χώρος», όπου άνθρωποι, ιδέες και δημιουργικές πρακτικές συναντιούνται.
Το studio του εικαστικού καλλιτέχνη Theodore Psychoyos μεταφέρει το νέο προφίλ της πόλης στο design. Με σπουδές στη γλυπτική, επικεντρώνεται στη λειτουργική τέχνη και την αρχιτεκτονική, με το μάρμαρο στο επίκεντρο της δουλειάς του. Στο ατελιέ του στον Πειραιά, έναν πρώην βιομηχανικό χώρο, δουλεύει με θραύσματα και υπολείμματα μαρμάρου, μετατρέποντάς τα σε αντικείμενα με νέα ζωή. Από το μάρμαρο μέχρι τα παλιά βιομηχανικά κελύφη που συναντάμε λίγο παρακάτω, η επανάχρηση γίνεται ένας από τους τρόπους με τους οποίους ο σύγχρονος Πειραιάς διαχειρίζεται την ιστορία του.
Στον Πειραιά βρίσκουμε και το εργαστήριο των Objects of Common Interest, της Ελένης Πεταλωτή και του Λεωνίδα Τραμπούκη. Οι δύο αρχιτέκτονες έχουν αναπτύξει διεθνή πορεία ανάμεσα στην αρχιτεκτονική, το design και τις εικαστικές εγκαταστάσεις, με έργα και συνεργασίες σε Ευρώπη και ΗΠΑ, διατηρώντας παράλληλα γραφείο στο Brooklyn. Από το 2022, το industrial περιβάλλον του Πειραιά αποτελεί τον τόπο όπου πειραματίζονται με τη ρητίνη και διαφορετικές τεχνικές κατασκευής. Εδώ ο Πειραιάς δεν λειτουργεί μόνο ως σκηνικό για την Τέχνη, αλλά και ως ενεργό κομμάτι της παραγωγής της.
Συνεχίζουμε στην Πολυδεύκους, έναν δρόμο που τα τελευταία χρόνια έχει αποκτήσει τη δική του καλλιτεχνική γεωγραφία. Στο The Intermission, που άνοιξε το 2019, η Άρτεμις Μπαλτογιάννη προτείνει ένα διαφορετικό μοντέλο εκθεσιακής εμπειρίας, με projects και συνεργασίες με καλλιτέχνες και διεθνείς γκαλερί. Η επιλογή μιας παλιάς, ανεπεξέργαστης αποθήκης δεν ήταν τυχαία. Η Τέχνη μπήκε σε έναν χώρο που έμοιαζε περισσότερο με εργαστήριο της περιοχής παρά με την τυπική εικόνα μιας γκαλερί.
Σήμερα, λίγα μέτρα πιο πέρα, η ίδια λογική συνεχίζεται με μία διαφορετική αρχιτεκτονική γλώσσα. Το Office Showroom και το Castor Place, αμφότερα έργα του Ανδρέα Κωστόπουλου των Manhattan Projects New York City, συνδέονται μέσα από μια κοινή προσέγγιση στην επανάχρηση. Στο πρώτο, η σύγχρονη φωτογραφία έρχεται σε διάλογο με την ιστορία ενός παλιού βιομηχανικού κτιρίου, καθώς ο χώρος φιλοξενεί προσωρινά την Two Boots Gallery, μια νομαδική πρωτοβουλία αφιερωμένη στην Τέχνη, που επιλέγει διαφορετικό χώρο για κάθε έκθεσή της. Το Castor Place, από την άλλη, μεταφέρει την ίδια αρχιτεκτονική προσέγγιση, όπου το παρελθόν δεν σβήνεται, αλλά γίνεται μέρος της νέας ταυτότητας του χώρου.
ΔΗΜΟΣΙΕΥΤΗΚΕ ΣΤΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ GLOW ΣΤΟ ΤΕΥΧΟΣ ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ 2026
