Στη Νάουσα, το κρασί σε καλεί να ακολουθήσεις μια διαδρομή που δεν τελειώνει στη γευσιγνωσία. Ξεκινά από ένα παραδοσιακό σπίτι γεμάτο βιβλία, αρχεία και αντικείμενα, συνεχίζεται ανάμεσα στα κλήματα του Ξινόμαυρου και καταλήγει γύρω από ένα τραπέζι, με κρασιά που δοκιμάζονται εκεί όπου γεννιούνται. Στη δική μου επίσκεψη, αυτές οι τρεις στάσεις ενώθηκαν σε μια εμπειρία που μου αποκάλυψε πόσο στενά συνδέονται η γη, η ιστορία, η γνώση και η φιλοξενία.

ΣΤΟ «ΣΠΙΤΙ» ΟΠΟΥ ΦΥΛΑΣΣΕΤΑΙ Η ΟΙΝΙΚΗ ΜΝΗΜΗ

Η πρώτη στάση βρίσκεται στην οδό Χατζημαλούση 17, στο ιστορικό κέντρο της Νάουσας. Το διατηρητέο κτίριο του 1908 υπήρξε η πρώτη κατοικία και το πρώτο οινοποιείο της οικογένειας Μπουτάρη. Σήμερα, φιλοξενεί τη ΒΙΒΟΝ, την πρώτη Βιβλιοθήκη Οίνου της Ελλάδας, η οποία άνοιξε τις πόρτες της τον Νοέμβριο του 2025. Η Ελένη Σωτηρίου, διευθύντρια του Ιδρύματος Μπουτάρη, και η Τάνια Λούκα, υπεύθυνη λειτουργίας της ΒΙΒΟΝ, μας ξεναγούν σε έναν χώρο όπου τα βιβλία συνυπάρχουν με σπάνιες εκδόσεις, αρχειακό υλικό, φωτογραφίες και αντικείμενα που κουβαλούν προσωπικές ιστορίες. Στη συλλογή βρίσκεται το αρχείο του Γιάννη Μπουτάρη αλλά και η βιβλιοθήκη της Σταυρούλας Κουράκου-Δραγώνα, οινολόγου και ερευνήτριας, της οποίας η συμβολή στην επιστημονική τεκμηρίωση και ανάδειξη του ελληνικού αμπελώνα ήταν ανεκτίμητη, ενώ η διεθνής διαδρομή της, με την παρουσία της σε κορυφαίες θέσεις διεθνών οινικών οργανισμών, υπήρξε σπουδαία. Εδώ, η αγάπη για το κρασί συναντά τη συστηματική γνώση που χρειάζεται για να κατανοήσουμε την ιστορία του, τόσο μέσα από τις ήδη υπάρχουσες ιστορικές συλλογές, όσο και μέσα από έναν κατάλογο που εμπλουτίζεται διαρκώς με νεότερες εκδόσεις, με την πολύτιμη συμβολή του Κωνσταντίνου Λαζαράκη MW, ο οποίος έχει αναλάβει τον ρόλο του Ειδικού Επιμελητή Βιβλίων της ΒΙΒΟΝ.

Και όμως, αυτό που κάνει τη ΒΙΒΟΝ ξεχωριστή δεν είναι μόνο όσα μπορεί να διαβάσει κανείς. Είναι και όσα καλείται να ανακαλύψει, όπως την προσωπική συλλογή -τη λεγόμενη «Συλλογή Κιτς»- του Γιάννη Μπουτάρη, που αριθμεί περίπου 4.000 αντικείμενα από ταξίδια και προσωπικά δώρα. Κάποια σχετίζονται με τον κόσμο της οινοποίησης, άλλα μοιάζουν εκ πρώτης όψεως παράξενα ή απρόσμενα, και κάπως κατάφεραν να βρουν -με έναν, θα λέγαμε, οργανικό τρόπο-, τη θέση τους ανάμεσα στα βιβλία. Είναι εκεί ως μια υπενθύμιση του ανθρώπου πίσω από τη ΒΙΒΟΝ, αλλά και ως μια μικρή παρακίνηση για τον επισκέπτη να παρατηρήσει, να αναρωτηθεί, να φανταστεί. Ο δέυτερος μπορεί, μάλιστα, να επιλέξει ένα αντικείμενο, να αναζητήσει την ψηφιακή του καταγραφή και να γράψει τη δική του ερμηνεία γι’ αυτό. Μια μικρή άσκηση φαντασίας, που μετατρέπει τον επισκέπτη από θεατή σε μέρος της ιστορίας.

Η ΒΙΒΟΝ ΩΣ ΠΥΛΗ ΓΙΑ ΤΟΝ ΟΙΝΟΤΟΥΡΙΣΜΟ ΤΗΣ ΝΑΟΥΣΑΣ

Δεν χρειάζεται να γνωρίζεις ήδη την περιοχή για να την ανακαλύψεις. Στον διαδραστικό χάρτη, που βρίσκεται στη βιβλιοθήκη παρουσιάζονται τα σχεδόν 30 οινοποιεία - μέλη του Συνδέσμου Οινοποιών και Αμπελουργών Νάουσας, μαζί με πληροφορίες που μπορούν να αποτελέσουν την αφετηρία για την επόμενη στάση. Η ΒΙΒΟΝ σε βοηθά να προσανατολιστείς, να δεις τις επιλογές σου και να σχεδιάσεις τη δική σου οινική διαδρομή. Η αποστολή της, όπως μας εξηγούν, ξεπερνά τα όρια μιας βιβλιοθήκης: ξεκινά από τη Νάουσα, συνομιλεί με τη δική της «γειτονιά», την ιστορία, τους ανθρώπους και τις παραδόσεις της, αλλά ταυτόχρονα κοιτάζει προς τα έξω. Δημιουργεί ευκαιρίες συνάντησης και διαλόγου με άλλες «γειτονιές», άλλους ανθρώπους και φορείς με τους οποίους μοιράζεται κοινές αξίες και ενδιαφέροντα. Το αποδεικνύουν και οι δράσεις που φιλοξενούνται ή σχεδιάζονται στον χώρο: συνεργασίες με το Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης, συζητήσεις για τα εδάφη και την αμπελουργία, εκπαιδευτικά προγράμματα για μαθητές, αλλά και πρωτοβουλίες που διασώζουν στοιχεία της τοπικής πολιτιστικής παράδοσης, όπως οι στίχοι των τραγουδιών που συνοδεύουν τη ζουρνά. Στην ατζέντα της βρίσκονται, ακόμη, συνεργασίες με φορείς όπως τα Γενικά Αρχεία του Κράτους και η Αμερικανική Γεωργική Σχολή, ενώ σχεδιάζονται κοινές δράσεις με το Μουσείο Μπενάκη.

ΜΙΧΑΛΗΣ ΜΠΟΥΤΑΡΗΣ: Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΠΙΣΩ ΑΠΟ ΤΟ ΚΡΑΣΙ

Ο Μιχάλης Μπουτάρης, γραμματέας του Ιδρύματος Μπουτάρη, αντιπρόεδρος της Κτήματος Κυρ-Γιάννη και επικεφαλής του εγχειρήματος της ΒΙΒΟΝ, είναι εκείνος που εξηγεί καλύτερα τη βαθύτερη ιδέα πίσω από τη βιβλιοθήκη. Στη συζήτησή μας αναφέρεται στο όραμα του πατέρα του, το οποίο πήρε συγκεκριμένη μορφή μέσα από τη συνάντησή του με τον Γιάννη Τροχόπουλο, συνιδρυτή της ΑΜΚΕ Future Library και πρώην διευθυντή της Δημόσιας Κεντρικής Βιβλιοθήκης Βέροιας. «Η Ιστορία έχει κάποια τεκμήρια», λέει, εξηγώντας τη διαφορά ανάμεσα στην παράδοση που μεταφέρεται από γενιά σε γενιά και στην ιστορία που χρειάζεται αποδείξεις για να διασωθεί. Για τον ίδιο, η ΒΙΒΟΝ είναι ένας τρόπος να αναζητήσουμε την αλήθεια γύρω από το ελληνικό κρασί, αλλά και να καταλάβουμε την αξία της συλλογικής δράσης που χαρακτηρίζει τη Νάουσα. Μιλά για τον πλούτο των ελληνικών ποικιλιών και για το όραμα της «κιβωτού του ελληνικού αμπελιού», όπως το περιέγραφε ο πατέρας του, μια προσπάθεια να διασωθεί ο γενετικός πλούτος της αμπέλου και να αναδειχθούν ποικιλίες με ιδιαίτερο χαρακτήρα και προοπτικές απέναντι στην κλιματική αλλαγή. Η σκέψη του, ωστόσο, δεν σταματά στην έρευνα. Θέλει η γνώση να γίνεται βίωμα: ένα παιδί να αναγνωρίζει ένα άρωμα επειδή το έχει πραγματικά μυρίσει, ένας επισκέπτης να καταλαβαίνει την έννοια του μέτρου μέσα από ένα αντικείμενο που συνδέεται με τον Πυθαγόρα, ένας ξένος ταξιδιώτης να ανακαλύπτει τη μοναδικότητα του Ξινόμαυρου και να φεύγει με την επιθυμία να γνωρίσει περισσότερο τον ελληνικό αμπελώνα.

ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΑ ΚΛΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΣΤΟΝ ΠΑΛΙΟ ΠΥΡΓΟ

Η συνέχεια της διαδρομής βρίσκεται στο Γιαννακοχώρι, στο Κτήμα Κυρ-Γιάννη. Στις πλαγιές του Βερμίου, το τοπίο γίνεται το επόμενο κεφάλαιο της ιστορίας. Η περιήγηση στον αμπελώνα αποκαλύπτει όσα δύσκολα χωρούν σε μια ετικέτα: τον προσανατολισμό των κλημάτων, την κλίση του εδάφους, τον τρόπο που φτάνει ο ήλιος σε κάθε τμήμα και τις διαφορετικές συνθήκες που διαμορφώνουν τον χαρακτήρα της κάθε παραγωγής. Στην ξενάγηση ακούμε για τα πρώτα χρόνια, όταν στα τέλη του 1960, ο Γιάννης Μπουτάρης προχώρησε σε μια φύτευση Ξινόμαυρου στο Γιαννακοχώρι, εκεί όπου βρίσκεται σήμερα η καρδιά του αμπελώνα του Κτήματος Κυρ-Γιάννη.

Η πρωτοβουλία αυτή αποτέλεσε ένα σημαντικό έναυσμα για την αμπελοοινική επανεκκίνηση της ζώνης της Νάουσας, η οποία είχε περάσει μια μακρά περίοδο δυσκολιών λόγω της φυλλοξήρας, αλλά και ευρύτερων κοινωνικών και οικονομικών συνθηκών. Η επιλογή του Γιάννη Μπουτάρη λειτούργησε ως έμπνευση και παρακίνηση για τους ντόπιους παραγωγούς να οργανωθούν, να επενδύσουν στον αμπελώνα τους και σταδιακά να δημιουργήσουν τα δικά τους κρασιά.

Στον αμπελώνα, περίπου οι μισές φυτεύσεις του συγκεκριμένου τμήματος είναι Ξινόμαυρο, ενώ συνυπάρχουν Merlot, Syrah και δοκιμαστικές φυτεύσεις άλλων ερυθρών ποικιλιών. Παράλληλα, η συνεργασία με την Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία για την καταγραφή των πουλιών, οι φωλιές για ωφέλιμα έντομα και τα σχέδια για κάμερες παρακολούθησης δείχνουν τη διαχρονική συμβολή του Κτήματος Κυρ-Γιάννη στο να συνυπάρχουν η καλλιέργεια και το φυσικό περιβάλλον. Στη διαδρομή συναντάμε και την «Κούλα», τον παλιό πύργο του κτήματος. Η λέξη «κούλα», όπως μας εξηγούν, συνδέεται με το τουρκικό kule, που σημαίνει πύργος. Το κτίσμα συνδέεται με την οθωμανική περίοδο και την εποπτεία των καλλιεργειών και της είσπραξης των φόρων. Ήταν σχεδόν ερειπωμένο όταν αγοράστηκε και αναπαλαιώθηκε, ενώ σήμερα χρειάζεται νέες εργασίες υποστήριξης.

ΑΠΟ ΤΟ ΑΜΠΕΛΙ ΣΤΟ ΤΡΑΠΕΖΙ

Το τελευταίο μέρος της εμπειρίας είναι το τραπέζι. Στο εστιατόριο του Κτήματος, τα κρασιά συνοδεύονται από πιάτα που αναδεικνύουν τη σχέση τους με το φαγητό, μέσα από ένα οργανωμένο food & wine pairing. Η εποχικότητα είναι μέρος της φιλοσοφίας της κουζίνας: τα λαχανικά του κήπου αλλάζουν με τις εποχές και αξιοποιούνται με διαφορετικούς τρόπους. Φεύγοντας από τη Νάουσα, εκείνο που μένει είναι η αίσθηση μιας διαδρομής που ξεκινά από την ανάγκη να διασωθεί η γνώση και καταλήγει στην επιθυμία να τη μοιραστείς. Η ΒΙΒΟΝ, με τα βιβλία, τα αρχεία, τις δράσεις και τα αντικείμενά της, ανοίγει την πόρτα στην ιστορία και κοιτάζει εξίσου προς το μέλλον, επιδιώκοντας να συμβάλει στη βιωσιμότητά του μέσα από τη γνώση, την τεκμηρίωση, την έρευνα και τη συνεργασία. Το Κτήμα σε φέρνει σε επαφή με τον τόπο και τη φύση, με όλα εκείνα τα ιδιαίτερα στοιχεία που συγκροτούν τη φυσική, ανθρώπινη και οινική ταυτότητά του, ενώ διαμορφώνουν τον χαρακτήρα των κρασιών του και συνδέουν το χθες με το αύριο. Και το τραπέζι σε φέρνει ξανά στην ουσία του κρασιού: στους ανθρώπους.

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ ΑΡΗΣ ΡΑΜΜΟΣ