Ο καρκίνος του μαστού δεν είναι μόνο μια ιατρική διάγνωση. Είναι μια εμπειρία που μπορεί να κλονίσει τη σχέση μιας γυναίκας με το σώμα της και να φέρει στην επιφάνεια βαθύτερα ερωτήματα για τη ζωή, την ταυτότητα και το μέλλον της.
Πίσω από τις εξετάσεις, τις ιατρικές αποφάσεις και τις θεραπείες υπάρχει ένας ολόκληρος εσωτερικός κόσμος, που συχνά παραμένει αθέατος στους ανθρώπους γύρω της.
Όταν η διάγνωση δεν αφορά μόνο το σώμα
Η στιγμή της διάγνωσης μπορεί να βιωθεί σαν να ανοίγει ξαφνικά μια ρωγμή στη μέχρι τότε αίσθηση ασφάλειας. Η λέξη «καρκίνος» συχνά συνοδεύεται από έναν καταιγισμό σκέψεων, εικόνων και ερωτημάτων: «Τι θα συμβεί τώρα;», «Θα τα καταφέρω;», «Πώς θα επηρεαστεί η ζωή μου και οι άνθρωποι που αγαπώ;». Κάποιες γυναίκες αισθάνονται ότι παγώνουν, άλλες αναζητούν αμέσως πληροφορίες και λύσεις, οι περισσότερες όμως δυσκολεύονται αρχικά να συνειδητοποιήσουν αυτό που τους συμβαίνει και χρειάζονται χρόνο. Έντονα συναισθήματα, φόβος, θυμός, θλίψη ή ακόμη και μια παράξενη ψυχραιμία, η οποία λειτουργεί ως τρόπος να αντέξουν την πρώτη αναστάτωση. Δεν υπάρχει ένα είδος αντίδρασης, ούτε κάποιος σωστός τρόπος να βιώσει μια γυναίκα αυτή την εμπειρία. Κάθε άνθρωπος έρχεται αντιμέτωπος με τη διάγνωση μέσα από το δικό του πρίσμα ύπαρξης, μέσα από τη δική του ιστορία, τις προσωπικές του αντοχές, τις σχέσεις και τις βαθύτερες αγωνίες του.
Αυτό που έχει σημασία δεν είναι να διαχειριστεί κανείς τον φόβο με τον «σωστό» τρόπο, αλλά να του επιτρέψει να υπάρχει, χωρίς να χρειάζεται να τον κρύψει ή να προσποιηθεί ότι όλα είναι καλά.
Ο φόβος είναι ίσως το πρώτο και πιο αναμενόμενο συναίσθημα. Φόβος για την εξέλιξη της ασθένειας, για τις θεραπείες, τον πόνο, την απώλεια της καθημερινότητας όπως ήταν γνωστή μέχρι τότε. Αλλά και φόβος για όσα δεν μπορούν να προβλεφθούν. Η αναμονή των αποτελεσμάτων, η αβεβαιότητα και η ανάγκη να ληφθούν σημαντικές αποφάσεις μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα μπορούν να επιβαρύνουν έντονα τον ψυχισμό του ατόμου. Κάποιες γυναίκες αναζητούν διαρκώς πληροφορίες, προσπαθώντας να ανακτήσουν τον έλεγχο, ενώ άλλες αποφεύγουν να μιλούν για την ασθένεια ή δυσκολεύονται να φανταστούν το επόμενο βήμα. Καμία από αυτές τις αντιδράσεις όμως, δεν αποτελεί ένδειξη αδυναμίας. Είναι απλώς διαφορετικοί τρόποι με τους οποίους ο άνθρωπος προσπαθεί να επεξεργαστεί μια απειλητική και απρόβλεπτη εμπειρία.
Ωστόσο, η ψυχολογική διάσταση της ασθένειας δεν εξαντλείται στον φόβο του θανάτου ή της θεραπείας. Ο καρκίνος του μαστού μπορεί να αγγίξει ευαίσθητες πλευρές της γυναικείας ταυτότητας, καθώς ο μαστός συνδέεται, για πολλές γυναίκες, με τη θηλυκότητα, τη σεξουαλικότητα, τη μητρότητα και την εικόνα του σώματος. Οι σωματικές αλλαγές, η απώλεια μαλλιών, οι ουλές ή η μαστεκτομή ενδέχεται να μεταβάλουν τον τρόπο με τον οποίο μια γυναίκα αντιλαμβάνεται τον εαυτό της. Μπορεί να χρειαστεί να εξοικειωθεί με ένα σώμα που της φαίνεται διαφορετικό, να αντιμετωπίσει με αμηχανία την εικόνα της στον καθρέφτη ή να αναρωτηθεί πώς θα επηρεαστούν η ερωτική της ζωή και οι σχέσεις της. Αυτές οι ανησυχίες δεν είναι επιφανειακές ούτε λιγότερο σημαντικές από τις ιατρικές δυσκολίες. Αφορούν την αίσθηση της προσωπικής συνέχειας και το πώς θα καταφέρουμε να συνεχίζουμε να αναγνωρίζουμε τον εαυτό μας όταν κάτι τόσο οικείο αλλάζει.
Η παγίδα της υποχρεωτικής δύναμης
Συχνά μια γυναίκα βρίσκεται αντιμέτωπη όχι μόνο με τη δική της αγωνία, αλλά και με τις προσδοκίες του περιβάλλοντός της. Το «πρέπει να είσαι δυνατή», το «σκέψου θετικά» ή το «όλα θα πάνε καλά» λέγονται συνήθως με αγάπη, μπορεί όμως να δημιουργήσουν την αίσθηση ότι ο φόβος, ο θυμός ή η απόγνωση δεν έχουν χώρο να εκφραστούν κι αυτή είναι μια συνθήκη πολύ σκληρή. Η εικόνα της γυναίκας που αγωνίζεται ακούραστα, χαμογελά και εμπνέει τους πάντες είναι συγκινητική, αλλά δεν είναι πάντα η αλήθεια της.
Η δύναμη δεν προϋποθέτει την απουσία φόβου ούτε την υποχρέωση να αντιμετωπίζει κανείς τα πάντα με αισιοδοξία.
Η δύναμη μπορεί να βρίσκεται και στην παραδοχή της ευαλωτότητας, στην ανάγκη για βοήθεια ή στην απόφαση μιας γυναίκας να μην είναι σήμερα γενναία. Σε αυτή τη διαδρομή, η ψυχολογική υποστήριξη δεν έχει ως στόχο να εξαφανίσει κάθε δύσκολο συναίσθημα, ούτε να επιβάλει μια θετική στάση. Δημιουργεί έναν ασφαλή χώρο όπου η γυναίκα μπορεί να μιλήσει για όσα φοβάται, να αναγνωρίσει τις ανάγκες της, να επεξεργαστεί τις αλλαγές και να αναζητήσει τους δικούς της τρόπους προσαρμογής. Παράλληλα, η υποστήριξη από τους ανθρώπους που εμπιστεύεται μπορεί να λειτουργήσει ανακουφιστικά, ιδιαίτερα όταν δεν συνοδεύεται από συμβουλές ή απαιτήσεις, αλλά από πραγματική διαθεσιμότητα και σεβασμό.
Πέρα από τη διάγνωση, η ζωή συνεχίζεται
Το ζητούμενο δεν είναι να πάψει μια γυναίκα να φοβάται, αλλά να μην αισθάνεται ότι πρέπει να αντιμετωπίσει μόνη της αυτό τον φόβο. Να μπορεί να εξακολουθεί να προσδιορίζει τον εαυτό της όχι μόνο ως ασθενή, αλλά ως έναν άνθρωπο με επιθυμίες, σχέσεις, ανάγκες, αντιφάσεις και όνειρα. Γιατί η ζωή δεν περιορίζεται στη διάγνωση, ακόμη κι όταν για ένα διάστημα αυτή μοιάζει να καταλαμβάνει όλο τον χώρο. Υπάρχει και η καθημερινότητα που συνεχίζεται, η ανάγκη για εγγύτητα, η επιθυμία για χαρά, η δυνατότητα να γελάσει κανείς, να ερωτευτεί, να κάνει σχέδια ή απλώς να απολαύσει μια συνηθισμένη ημέρα.
Πέρα από τον φόβο, υπάρχει η ανάγκη για ζωή. Και πέρα από τη διάγνωση, υπάρχει μια γυναίκα που συνεχίζει να είναι ο άνθρωπος που ήταν και πριν.
Μέσα σε μια τόσο μεγάλη δυσκολία, ο σκοπός δεν είναι ούτε να ξεκινήσουμε από την αρχή σαν να μη συνέβη τίποτα, ούτε να απαιτήσουμε από τον εαυτό μας να επιστρέψει γρήγορα σε όσα γνωρίζαμε. Είναι να βρούμε χώρο για όσα έχουν αλλάξει, να συμφιλιωθούμε σταδιακά με όσα δεν μπορούμε να ελέγξουμε και να κρατήσουμε ζωντανή τη σύνδεσή μας με όσα εξακολουθούν να δίνουν νόημα στη ζωή μας.
Και ίσως η πιο ουσιαστική μορφή δύναμης να βρίσκεται ακριβώς εκεί, στην αναγνώριση της δυσκολίας, χωρίς όμως να παραχωρούμε σε αυτήν ολόκληρο τον χώρο της ζωής μας.
Η Ροζελίνα Φιλιππίδου είναι Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπεύτρια με πολυετή εμπειρία στην ψυχοθεραπεία, τη συμβουλευτική και την υποστήριξη παιδιών, εφήβων και ενηλίκων και επιστημονικά υπεύθυνη των Κέντρων Θεραπειών ΕΠΙΝΕΙΟ.
