Το νεοαφιχθέν μουσείο, που άνοιξε τις πύλες του στο πρώην στρατόπεδο και σημερινό Μητροπολιτικό Πάρκο Παύλου Μελά, γεννήθηκε από τη στιγμή που το Μετρό Θεσσαλονίκης, το μεγαλύτερο τεχνικό έργο που πραγματοποιήθηκε ποτέ στην πόλη αποκάλυψε, κάτω από το έδαφος, μια «δεύτερη Θεσσαλονίκη», κρυμμένη επί αιώνες. Το «Θεσσαλονικέων Μητρόπολις» στεγάζεται στο κτίριο στρατωνισμού Α3, ένα οικοδόμημα που ανεγέρθηκε στο πέρασμα από τον 19ο στον 20ό αιώνα, όταν το στρατόπεδο λειτουργούσε ακόμη υπό οθωμανική διοίκηση. Μετά την Απελευθέρωση του 1912, παρέμεινε σε χρήση από τον Ελληνικό Στρατό, ενώ στη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου μετατράπηκε σε χώρο κράτησης αγωνιστών της Εθνικής Αντίστασης. Η ίδια η στέγη του μουσείου, επομένως, κουβαλά ήδη τα δικά της διαδοχικά στρώματα Ιστορίας, πριν ακόμη εμφανιστεί το πρώτο έκθεμα.

Το 2023, το ακίνητο παραχωρήθηκε στο Υπουργείο Πολιτισμού, προκειμένου να στεγάσει τις αρχαιότητες που ήρθαν στο φως από τις ανασκαφές του Μητροπολιτικού Σιδηροδρόμου Θεσσαλονίκης. Ακολούθησε μια σύνθετη διαδικασία μελετών και επεμβάσεων, που
ξεκίνησε τον Μάιο του 2024 με χρηματοδότηση από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας και συνολικό προϋπολογισμό 12.513.000 ευρώ. Η αποκατάσταση του κτιρίου, οι απαιτητικές ηλεκτρομηχανολογικές εγκαταστάσεις, υπό την Υπηρεσία Νεωτέρων Μνημείων και Τεχνικών Έργων Κεντρικής Μακεδονίας, η μουσειολογική οργάνωση της έκθεσης και η διαμόρφωση του περιβάλλοντος χώρου, υπό την Εφορεία Αρχαιοτήτων Πόλης Θεσσαλονίκης, συνδυάστηκαν σε ένα έργο με ασφυκτικά χρονοδιαγράμματα, που ολοκληρώθηκε εγκαίρως.

Το μουσείο υποδέχεται σήμερα το κοινό ως ένα νέο πολιτιστικό σημείο αναφοράς στη δυτική Θεσσαλονίκη και ως το πρώτο έργο που λειτουργεί εντός του Μητροπολιτικού Πάρκου Παύλου Μελά. Στους χώρους του παρουσιάζεται ένα αντιπροσωπευτικό και ιδιαίτερα σημαντικό μέρος των αρχαιολογικών ευρημάτων που αποκαλύφθηκαν κατά τη μεγαλύτερη και πιο απαιτητική ανασκαφική έρευνα της πόλης. Κάθε στρώμα εδάφους που αφαιρούνταν για να προχωρήσει το έργο του μετρό αναδείκνυε και ένα διαφορετικό κομμάτι της Θεσσαλονίκης, δείχνοντας πώς η πόλη αναδιαμορφώθηκε μέσα στον χρόνο.

Μέσα από τις επιμέρους εκθεσιακές ενότητες, οι επισκέπτες μπορούν να παρακολουθήσουν την ιστορική πορεία της Θεσσαλονίκης από τα τέλη του 4ου αιώνα π.Χ. έως και τη μεγάλη πυρκαγιά του 1917, όπως αυτή αποτυπώνεται στα ευρήματα που αποκαλύφθηκαν κυρίως κατά τις ανασκαφές στους σταθμούς «Αγία Σοφία» και «Βενιζέλου», όπου εντοπίστηκε η κεντρική οδική αρτηρία της βυζαντινής Θεσσαλονίκης. Την εμπειρία συμπληρώνουν πλούσιο εποπτικό υλικό, οπτικοακουστικές προβολές, αναλυτικά προπλάσματα και σύγχρονες ψηφιακές εφαρμογές, που φωτίζουν τα εκθέματα και βοηθούν τον επισκέπτη να κατανοήσει τη θέση τους μέσα στην Ιστορία της πόλης.

Η έκθεση επεκτείνεται και στον υπαίθριο χώρο, όπου παρουσιάζονται τα κατάλοιπα πολυτελούς αστικής έπαυλης με περίτεχνα ψηφιδωτά των 4ου και 5ου αιώνα μ.Χ., καθώς και σημαντικά ταφικά μνημεία. Τα ευρήματα του μετρό δεν παρουσιάζονται ως μεμονωμένα αντικείμενα ενός μακρινού παρελθόντος, αλλά ως κομμάτια Ιστορίας που προέκυψαν μέσα από την ίδια την κατασκευή της σύγχρονης πόλης.

Μητροπολιτικό Πάρκο Παύλου Μελά

Το Μητροπολιτικό Πάρκο Παύλου Μελά, όπου εντάσσεται το μουσείο, διαμορφώνεται σταδιακά σε έναν νέο δημόσιο χώρο για τη δυτική Θεσσαλονίκη. Η ανάπλαση του πρώην στρατοπέδου διατηρεί τον χαρακτήρα των παλαιών στρατιωτικών εγκαταστάσεων, εντάσσοντάς τες σε ένα εκτεταμένο δίκτυο ελεύθερων χώρων πρασίνου, διαδρομών περιπάτου και πολιτιστικών χρήσεων. Το «Θεσσαλονικέων Μητρόπολις» αποτελεί το πρώτο μεγάλο πολιτιστικό έργο μέσα στο πάρκο, σηματοδοτώντας τη μετάβαση ενός κλειστού για δεκαετίες χώρου σε έναν ιστορικό τόπο συνάντησης για ολόκληρη την πόλη.

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ: ΑΡΗΣ ΡΑΜΜΟΣ