Η κυκλοφορία της νέας του ταινίας, The Odyssey, έφερε ξανά το όνομά του στο επίκεντρο της κινηματογραφικής επικαιρότητας. Για πολλούς, μάλιστα, αποτέλεσε την αφορμή να γνωρίσουν καλύτερα τον δημιουργό που εδώ και περισσότερες από δύο δεκαετίες υπογράφει μερικές από τις πιο επιδραστικές ταινίες του σύγχρονου Hollywood. Από το Memento και το The Dark Knight μέχρι το Interstellar και το βραβευμένο με Όσκαρ Oppenheimer, ο Christopher Nolan δεν ακολουθεί τους «κανόνες» του κλασικού κινηματογράφου. 

Who is Who: Ο αφηγητής Nolan

Ελάχιστοι σκηνοθέτες των τελευταίων τριάντα χρόνων έχουν καταφέρει να αποκτήσουν τόσο ισχυρή ταυτότητα όσο ο Nolan. Το όνομά του δεν αποτελεί απλώς εγγύηση μιας εμπορικής επιτυχίας, αλλά μιας κινηματογραφικής εμπειρίας που προκαλεί τον θεατή να συμμετέχει ενεργά στην αφήγηση. Οι ταινίες του δεν εξηγούν τα πάντα, ούτε προσφέρουν εύκολες απαντήσεις. Αντίθετα, χτίζουν κόσμους όπου ο χρόνος, η μνήμη και η ανθρώπινη συνείδηση μετατρέπονται στους πραγματικούς πρωταγωνιστές.

Γεννημένος στο Λονδίνο το 1970, ξεκίνησε να γυρίζει μικρές ταινίες από παιδί, έχοντας επηρεαστεί από το Star Wars και το 2001: A Space Odyssey. Μεγαλώνοντας ανάμεσα στη βρετανική και την αμερικανική κουλτούρα, ανέπτυξε μια κινηματογραφική ματιά που συνδυάζει τη διανοητική πρόκληση του ευρωπαϊκού σινεμά με τη θεαματικότητα του Hollywood. 

Πίσω από τον δημιουργό με τις πολύπλοκες αφηγήσεις βρίσκεται ένας άνθρωπος που προτιμά μια αξιοσημείωτα απλή καθημερινότητα. Ο Christopher Nolan έχει δηλώσει ότι δεν χρησιμοποιεί smartphone, ούτε e-mail για την επικοινωνία του. Προτιμά να εργάζεται με σημειώσεις στο χαρτί και να συζητά τις ιδέες του πρόσωπο με πρόσωπο ή μέσω συνεργατών του, πιστεύοντας ότι η συνεχής συνδεσιμότητα αποσπά την προσοχή από τη δημιουργική διαδικασία. 

Η σταθερότητα χαρακτηρίζει τόσο την επαγγελματική, όσο και την προσωπική του πορεία. Είναι παντρεμένος με την παραγωγό Emma Thomas, την οποία γνώρισε ως φοιτητής στο University College London, και μαζί έχουν αποκτήσει τέσσερα παιδιά. Η Thomas έχει υπάρξει παραγωγός σχεδόν σε όλες τις ταινίες του, αποτελώντας τον πιο στενό του συνεργάτη.

Ένα ακόμη στοιχείο που τον ξεχωρίζει είναι η προσήλωσή του στο φιλμ. Σε μια εποχή όπου οι περισσότερες παραγωγές γυρίζονται ψηφιακά, ο Nolan επιμένει να χρησιμοποιεί φιλμ μεγάλου φορμά και κάμερες IMAX, θεωρώντας ότι προσφέρουν μια μοναδική κινηματογραφική εμπειρία που δύσκολα αναπαράγεται με την ψηφιακή τεχνολογία. Παρότι θεωρείται ένας από τους πιο επιδραστικούς σκηνοθέτες του Hollywood, αποφεύγει συστηματικά την υπερβολική έκθεση στα social media και σπάνια μοιράζεται προσωπικές στιγμές δημόσια.

Τα κινηματογραφικά έργα που καθόρισαν την καριέρα του

Η πρώτη μεγάλη αναγνώριση ήρθε το 2000 με το Memento, ένα film που ανέτρεψε τους κανόνες της αφήγησης, παρουσιάζοντας τα γεγονότα αντίστροφα. Δεν επρόκειτο για ένα απλό αφηγηματικό τρικ, αλλά για τον τρόπο του Nolan να βάλει τον θεατή στη θέση του ήρωα, ο οποίος πάσχει από απώλεια βραχυπρόθεσμης μνήμης. Μέχρι σήμερα θεωρείται μία από τις πιο επιδραστικές ταινίες του 21ου αιώνα, αποδεικνύοντας ότι το εμπορικό σινεμά μπορεί να είναι ταυτόχρονα απαιτητικό και συναρπαστικό.

Ακολούθησε το Insomnia, πριν ο Nolan αναλάβει μια αποστολή που έμοιαζε σχεδόν αδύνατη: να ανανεώσει τον Batman. Το Batman Begins (2005) επανέφερε τον υπερήρωα στις ρίζες του, όμως ήταν το The Dark Knight που άλλαξε οριστικά τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται οι ταινίες κόμικ. Σκοτεινό, πολιτικό και γεμάτο ηθικά διλήμματα, παραμένει μέχρι σήμερα σημείο αναφοράς για το είδος, ενώ η ερμηνεία του Heath Ledger ως Joker έχει πλέον περάσει στην ιστορία του σινεμά.

Αν υπάρχει όμως μία ταινία που συμπυκνώνει όσα εκπροσωπεί ο Nolan, αυτή είναι το Inception. Όνειρα μέσα σε όνειρα, πολλαπλές πραγματικότητες και ένας χρόνος που κυλά διαφορετικά σε κάθε επίπεδο συνθέτουν ένα έργο που συνεχίζει να γεννά θεωρίες περισσότερο από μία δεκαετία μετά την κυκλοφορία του. Το περίφημο τελευταίο πλάνο με τη σβούρα εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο συζήτησης, αποδεικνύοντας ότι ο σκηνοθέτης ενδιαφέρεται περισσότερο να προκαλέσει ερωτήματα παρά να δώσει ξεκάθαρες απαντήσεις.

Το Interstellar (2014) αποτελεί ίσως το πιο συναισθηματικό έργο της φιλμογραφίας του. Παρότι βασίζεται σε επιστημονικές θεωρίες και συμβουλεύτηκε τον νομπελίστα φυσικό Kip Thorne, στον πυρήνα του δεν βρίσκεται η αστροφυσική, αλλά η σχέση ενός πατέρα με την κόρη του. Ο Nolan χρησιμοποιεί τις έννοιες του χρόνου και της σχετικότητας όχι ως εντυπωσιακά επιστημονικά ευρήματα, αλλά ως μέσα για να μιλήσει για την απώλεια, την απόσταση και την ανάγκη του ανθρώπου να αφήσει πίσω του κάτι μεγαλύτερο από τον ίδιο. 

Με το Dunkirk (2017) απέδειξε ότι μπορεί να ανανεώσει ακόμη και το πολεμικό φιλμ. Επέλεξε να αφηγηθεί την Επιχείρηση Δυναμό μέσα από τρεις διαφορετικές χρονικές κλίμακες που διασταυρώνονται, μετατρέποντας την αγωνία σε βασικό αφηγηματικό εργαλείο. Η σχεδόν πλήρης απουσία εκτεταμένων διαλόγων έκανε την εικόνα, τον ήχο και τον ρυθμό να αφηγούνται την ιστορία με τρόπο που σπάνια συναντά κανείς στο σύγχρονο σινεμά.

Το Tenet (2020) δίχασε όσο λίγες ταινίες του. Για πολλούς ήταν υπερβολικά περίπλοκο, για άλλους μια από τις πιο τολμηρές κινηματογραφικές ιδέες της τελευταίας δεκαετίας. Όποια κι αν είναι η άποψη του θεατή, δύσκολα μπορεί να αμφισβητήσει κανείς ότι ο Nolan συνεχίζει να ρισκάρει σε μια εποχή όπου τα μεγάλα στούντιο επενδύουν κυρίως σε δοκιμασμένες συνταγές.

Η μεγαλύτερη, ίσως, επιβεβαίωση της πορείας του ήρθε με το Oppenheimer (2023). Αντί να παρουσιάσει μια συμβατική βιογραφία, ο Nolan εστίασε στις ηθικές αντιφάσεις του ανθρώπου που συνέβαλε στη δημιουργία της ατομικής βόμβας. Η ταινία απέδειξε ότι ένα ιστορικό δράμα τριών ωρών, βασισμένο σχεδόν αποκλειστικά σε διαλόγους και ιδέες, μπορεί να εξελιχθεί σε παγκόσμιο κινηματογραφικό γεγονός. Οι επτά διακρίσεις στα Όσκαρ, ανάμεσά τους εκείνες της Καλύτερης Ταινίας και της Σκηνοθεσίας, επισφράγισαν μια πορεία που εδώ και χρόνια θεωρούνταν ήδη εμβληματική.

Ο ίδιος έχει επανειλημμένα δηλώσει ότι αντιμετωπίζει τον κινηματογράφο ως μια εμπειρία που πρέπει να βιώνεται στη μεγάλη οθόνη. Σε συνέντευξή του στο Directors Guild of America Quarterly είχε πει χαρακτηριστικά: «I've never understood why filmmakers would stop shooting on film», εξηγώντας πως το φιλμ εξακολουθεί να προσφέρει μια υφή και μια αίσθηση που δύσκολα αντικαθίσταται από την ψηφιακή εικόνα. Η επιμονή του στη χρήση φιλμ 65mm και καμερών IMAX δεν είναι νοσταλγία· είναι μέρος της κινηματογραφικής του φιλοσοφίας.

Δεν είναι τυχαίο ότι κάθε νέα του δουλειά αντιμετωπίζεται ως γεγονός πολύ πριν φτάσει στις αίθουσες. Το ίδιο συμβαίνει και με το The Odyssey, την πιο πρόσφατη ταινία του. Αντί να προσεγγίσει το ομηρικό έπος ως μια ακόμη μυθολογική περιπέτεια, όλα δείχνουν ότι τον ενδιαφέρει η διαχρονική έννοια της επιστροφής: η αναζήτηση της ταυτότητας, η δοκιμασία του ανθρώπου απέναντι στον χρόνο και το τίμημα που έχει κάθε ταξίδι. Άλλωστε, αυτά είναι τα θέματα που διατρέχουν σχεδόν ολόκληρη τη φιλμογραφία του. Η επιλογή ενός διεθνούς, εύστοχου cast και η απόφασή του να γυρίσει μεγάλο μέρος της ταινίας με κάμερες IMAX ενισχύουν την αίσθηση ότι δεν επιδιώκει μια ακόμη πιστή μεταφορά του Ομήρου, αλλά μια προσωπική ανάγνωση ενός από τα σημαντικότερα αφηγήματα του δυτικού πολιτισμού.

Μερικά αποσπάσματα από συνεντεύξεις του που αξίζει να παρακολουθήσετε: